Czy zeza można wyleczyć?

Zez to jedna z tych chorób oczu, wokół których narosło najwięcej mitów. Najczęściej powtarzany brzmi: „zeza i tak się nie wyleczy”. Tymczasem prawda jest inna – w większości przypadków zeza można wyleczyć, pod warunkiem że trafimy do strabologa, który prawidłowo rozpozna przyczynę i wdroży leczenie przyczynowe, a nie tylko objawowe. Poniżej wyjaśniamy, od czego zależy skuteczność leczenia, jak wygląda diagnostyka i kiedy konieczna jest operacja.

Czy zeza można wyleczyć? Krótka odpowiedź

Tak – zez jest najczęściej wyleczalny. Kluczowy warunek brzmi: leczenie musi być przyczynowe, a nie wyłącznie objawowe. Oznacza to, że strabolog nie skupia się jedynie na „wyprostowaniu” ustawienia oczu, lecz najpierw ustala, dlaczego oczy ustawiają się nieprawidłowo, i dopiero wtedy dobiera odpowiednie postępowanie. Jeśli diagnostyka jest wnikliwa, a leczenie dopasowane do realnej przyczyny, rokowanie jest dobre.

Warto jednak od razu zaznaczyć, że zez to nie jeden problem, lecz cała grupa zaburzeń o różnych przyczynach i różnym rokowaniu. Dlatego odpowiedź na pytanie „czy uda się wyleczyć?” zawsze zależy od indywidualnego rozpoznania.

Dlaczego zez nazywamy chorobą przewlekłą i dynamiczną?

Zez jest schorzeniem przewlekłym, zmiennym w czasie i dynamicznym. To znaczy, że jego obraz może się zmieniać – kąt odchylenia bywa raz większy, raz mniejszy, a sam zez może ujawniać się okresowo, na przykład przy zmęczeniu, infekcji czy w określonych warunkach oświetlenia. Z tego powodu leczenie zeza to zwykle proces, a nie jednorazowa interwencja, i wymaga okresowej kontroli u specjalisty.

Co istotne, zez może pojawić się w każdym wieku. Bywa związany z zaburzeniami i zmianami hormonalnymi, które wpływają na pracę mięśni gałkoruchowych i układu nerwowego. Może też zostać wywołany przez infekcję – na przykład zapalenie zatok obocznych nosa, które oddziałuje na nerwy zaopatrujące mięśnie poruszające gałką oczną.

Najczęstsze przyczyny zeza – od nich zależy szansa na wyleczenie

To, czy zeza uda się wyleczyć i jakimi metodami, w dużej mierze zależy od jego przyczyny. Do najczęstszych należą:

• Wady wzroku i napięcie akomodacji. Niewyrównana wada wzroku, szczególnie nadwzroczność, zmusza oko do nadmiernego wysiłku akomodacyjnego. To napięcie akomodacji może wywoływać zez zbieżny. W takich przypadkach często wystarcza odpowiednia korekcja okularowa, by ustawienie oczu wróciło do normy.
• Brak prawidłowego widzenia obuocznego. Widzenie obuoczne kształtuje się w pierwszych miesiącach i latach życia. Jeśli ten mechanizm nie rozwinie się prawidłowo, sprzyja to nieprawidłowemu ustawieniu oczu i utrwalaniu się zeza.
• Zmiany i zaburzenia hormonalne. Mogą wpływać na pracę mięśni i nerwów odpowiedzialnych za ruchy gałek ocznych – w każdym wieku.
• Infekcje. Zapalenie zatok obocznych nosa czy infekcje kataralne mogą czasowo zaburzać funkcję nerwów zaopatrujących mięśnie gałkoruchowe i prowadzić do zeza.
• Urazy i stłuczenia. Uszkodzenie mięśni lub nerwów może zaburzyć ustawienie oka. Przy właściwym leczeniu takie zmiany potrafią się wycofać, dlatego o operacji nie decyduje się zwykle wcześniej niż po upływie około 6 miesięcy obserwacji.

Część z tych zezów może wręcz ustąpić samoistnie po usunięciu przyczyny. Szerzej opisujemy to w artykule: Czy zez może cofnąć się samoistnie?

Leczenie przyczynowe kontra objawowe – na czym polega różnica?

To rozróżnienie jest sercem całej sprawy. Leczenie objawowe próbuje korygować sam efekt, czyli nieprawidłowe ustawienie oczu, nie zajmując się tym, co je wywołało. Leczenie przyczynowe zaczyna się od pytania o źródło problemu – wadę wzroku, niedowidzenie, stan mięśni i nerwów, jakość widzenia obuocznego.

W praktyce oznacza to, że leczenie zeza niemal zawsze rozpoczyna się od zadbania o prawidłową – lub najlepszą osiągalną dla pacjenta – ostrość wzroku. Dopiero na tym fundamencie dobiera się dalsze metody. Zabieg chirurgiczny bardzo rzadko jest postępowaniem pierwszego wyboru; częściej stanowi uzupełnienie leczenia zachowawczego.

Badanie strabologiczne – fundament skutecznego leczenia

Nie da się dobrze leczyć zeza bez precyzyjnej diagnostyki. Badanie strabologiczne pozwala określić wielkość i kierunek zeza – strabolog ocenia kąt, pod jakim oczy ustawione są względem siebie w pionie i poziomie, mierząc go w dioptriach pryzmatycznych. Oprócz kąta zeza ocenia się m.in.:

• ruchomość gałek ocznych i funkcję poszczególnych mięśni gałkoruchowych,
• jednoczesną percepcję i fuzję (zdolność łączenia obrazów z obu oczu) wraz z jej zakresami,
• widzenie stereoskopowe (przestrzenne) oraz konwergencję.

Pomiary wykonuje się na listwach pryzmatycznych, które nie wywołują napięcia akomodacji – dzięki temu wynik jest obiektywny. W przypadku zeza badanie uzupełnia się o pomiar refrakcji po podaniu kropli rozszerzających źrenice, a przy zezie rozbieżnym – o pomiar kąta po rozbiciu widzenia obuocznego zasłonką. Szczegóły opisujemy na stronie: Badanie strabologiczne.

Takie badanie przeprowadza strabolog – wyspecjalizowany okulista od zeza, często wspólnie z ortoptystą, który zajmuje się rehabilitacją widzenia obuocznego.

Metody leczenia zachowawczego zeza

U większości pacjentów to właśnie leczenie zachowawcze przynosi efekt. Najważniejsze metody to:

• Korekcja okularowa. Dobrze dobrane okulary – w tym okulary pryzmatyczne – potrafią ustawić oczy prawidłowo, zwłaszcza w zezie akomodacyjnym towarzyszącym nadwzroczności.
• Leczenie niedowidzenia. Jeśli jedno oko „nie pracuje”, stosuje się m.in. zasłanianie oka prowadzącego, aby pobudzić słabsze oko do działania. Skuteczność jest tym większa, im wcześniej rozpocznie się terapię.
• Rehabilitacja ortoptyczna. Ćwiczenia usprawniające współpracę obu oczu, fuzję i widzenie przestrzenne.

Dopóki leczenie zachowawcze zapewnia prawidłowe ustawienie oczu, pozostaje ono podstawą postępowania – a operację rozważa się dopiero, gdy metody zachowawcze nie wystarczają.

Operacja zeza – kiedy jest potrzebna?

Operacja zeza to zabieg przywracający prawidłowe ustawienie oczu poprzez regulację napięcia mięśni poruszających gałką oczną – w zależności od rodzaju zeza dany mięsień się wzmacnia lub osłabia. U dorosłych zabieg często wykonuje się w trybie ambulatoryjnym, a skuteczność po pierwszej operacji szacuje się na ok. 70–80%. Operacja przynosi korzyści zarówno funkcjonalne, jak i estetyczne, poprawiając komfort i jakość życia.

Decyzja o operacji zawsze poprzedzona jest diagnostyką i przygotowaniem. Najważniejsze materiały na ten temat zebraliśmy w osobnych artykułach:

• Jak przebiega operacja zeza u dorosłych? – przebieg zabiegu krok po kroku.
• Jakie badania należy wykonać przed operacją zeza? – lista badań niezbędnych do znieczulenia.
• Operacja zeza u dorosłych – gdzie najlepiej się leczyć? – poradnik pacjenta.

Zez u dzieci a zez u dorosłych – czy rokowanie jest takie samo?

Nie do końca. U dzieci kluczowy jest czas: im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na pełne wyleczenie, łącznie z odbudową widzenia obuocznego. Plastyczność mózgu jest największa w pierwszych latach życia, dlatego terapię niedowidzenia najlepiej prowadzić, zanim dziecko skończy 6–7 lat. Więcej piszemy w artykule: Leczenie zeza u dzieci.

U dorosłych, u których zez nie był leczony w dzieciństwie, na pierwszy plan często wysuwa się efekt estetyczny i poprawa komfortu (np. ustąpienie dwojenia, zmęczenia, bólów głowy). Odbudowa pełnego widzenia obuocznego bywa wtedy trudniejsza. Nie znaczy to jednak, że leczenie nie ma sensu – wręcz przeciwnie, potrafi znacząco poprawić jakość życia.

Podsumowanie

Czy zeza można wyleczyć? W zdecydowanej większości przypadków – tak, o ile leczenie jest przyczynowe i prowadzone przez doświadczonego strabologa. Podstawą jest rzetelne badanie strabologiczne, następnie leczenie zachowawcze (korekcja wady wzroku, leczenie niedowidzenia, rehabilitacja ortoptyczna), a w razie potrzeby – operacja. Im wcześniej trafisz do specjalisty, tym lepsze rokowanie.

Jeśli u Ciebie lub Twojego dziecka zauważasz nieprawidłowe ustawienie oczu, umów wizytę strabologiczną w Wizjoner Okulistyka (Warszawa, Mokotów, ul. Biały Kamień 2/U4). Wizytę zarezerwujesz telefonicznie pod numerem +48 22 400 60 60 lub online przez ZnanyLekarz.pl.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zez zawsze wymaga operacji?

Nie. U większości pacjentów wystarcza leczenie zachowawcze – korekcja okularowa, leczenie niedowidzenia i rehabilitacja ortoptyczna. Operację rozważa się dopiero wtedy, gdy metody zachowawcze nie zapewniają prawidłowego ustawienia oczu.

Czy zez może cofnąć się sam?

Niekiedy tak – na przykład zez akomodacyjny przy niewielkiej nadwzroczności może ustąpić po wyrównaniu wady wzroku, a część zezów po infekcji lub urazie wycofuje się przy właściwym leczeniu. Każdy taki przypadek wymaga jednak oceny strabologa.

W jakim wieku najlepiej leczyć zeza?

Im wcześniej, tym lepiej. U dzieci największą szansę na pełne wyleczenie daje terapia rozpoczęta przed 6–7 rokiem życia, gdy plastyczność mózgu jest najwyższa. Leczyć można jednak w każdym wieku – również dorosłych.

Ile trwa leczenie zeza?

To zależy od przyczyny i rodzaju zeza. Ponieważ jest to choroba przewlekła i dynamiczna, leczenie zwykle ma charakter procesu z okresową kontrolą u strabologa, a nie jednorazowej interwencji.

Czym różni się strabolog od zwykłego okulisty?

Strabolog to okulista wyspecjalizowany w diagnostyce i leczeniu zeza oraz zaburzeń widzenia obuocznego. Dysponuje sprzętem i doświadczeniem pozwalającym precyzyjnie zmierzyć kąt zeza i ocenić funkcję mięśni gałkoruchowych.